Tussen werelden

In de vredesweek 2023 bekeken mijn oudste broer en ik een film. The Edge of Democracy (2019) werd getoond in het Zwolse Domincanenklooster. Het was een regenachtige donderdagavond toen wij gevolg gaven aan de uitnodiging die wij hadden gezien. Mijn verwachtingen waren niet hoog: tien, vijftien man? Mis. We kwamen uit op vier: mijn broer en ik en twee vrouwen van onze leeftijd. Ongeschokt en welgemoed bekeken wij het drama van de Braziliaanse presidentsverkiezingen van de laatste dertig jaar. Een verdrietig verhaal van een mensen die – na een periode van militaire dictatuur – de dynamiek van democratie nauwelijks bereiken. Het is retoriek van mannen en vrouwen met macht en volksmanipulatie. En vooral weinig echte dialoog. Eén scene bleef me bij: twee mensen die met elkaar op de markt in debat waren over de kandidaten. Het was treurig. Elkaar bestoken, naar elkaar schreeuwen, er werd gewoon niet naar elkaar geluisterd. Hoe vaak zien we dat niet nier gebeuren waar het gaat om politiek. Nog even en we noemen het ‘een debat’.

Politiek is de kunst van de boel bij elkaar houden. Meer niet – ondanks alle mooie woorden en verheven idealen. Omdat mensen samen nu eenmaal verschillende toekomstvisies hebben. We moeten onderhandelen. We moeten in elkaars schoenen gaan staan. We moeten compromissen sluiten. En we hebben een institutioneel podium nodig om daar een gezamenlijk beleid in te vinden. Anders wordt het chaos. Anders verplaatsen die ruzies zich naar thuis, of naar de clan.

De nieuwe roman van Juli Zeh gaf me dat inzicht. Samen met Simon Urban schreef zij recent Tussen werelden. Het is een roman in whatsapp-berichten en mails. Het verhaal wordt beschreven door de twee hoofdpersonen, Theresa Kallis en Stefan Jordan. Zij zijn vrienden van vroeger die elkaar weer ontmoet hebben na jaren. Dat mondt uit een ruim een half jaar heen en weer schrijven en nog één ontmoeting tussendoor. Tussen werelden – terechte titel. Hij leeft in de stadse omgeving (Hamburg), als redacteur bij een gerenommeerd Duits opinieblad: BOTE. Die bubbel van de media verschilt hemelsbreed van de boerderij in het oosten van Duitsland, in Schütte, Brandenburg, ten westen van Berlijn. Theresa probeert de stadse jongen duidelijk te maken hoe hard het leven is tussen de koeien, op de akkers. En tegelijk hoeveel ze van dat barre leven houdt. Zij sparen elkaar niet. Het gaat soms hard tegen hard. Maar de vriendschap lijkt de spanning te kunnen verdragen.

En dan is het Stefan die deze observatie opschrijft:  

“Ik heb er vrij lang over gedaan om tot een simpel inzicht te komen: er is een reden waarom democratie de politiek probeert te institutionaliseren en het privédomein de depolitiseren. Waarom politieke confrontaties hoofdzakelijk in het gekozen parlement en traditionele media dienen plaats te vinden en niet op straat (en misschien ook niet op internet). De politieke instituten zijn er (onder andere) juist om de burgers* te ontlasten. Dan hoeven die niet altijd en overal over politieke vraagstukken te ruziën. Vriendschappen en familiebanden blijven gespaard als je de discussies rond klimaatverandering, vaccinatieplicht of wapenleveranties aan de gekozen vertegenwoordigers kunt delegeren in plaats van ze aan de keukentafel te voeren. Democratische politiek is een podium waarop we naar de confrontaties kunnen kijken in plaats van de zelf uit te vechten. Nu zien we wat er gebeurt als het vertrouwen in de politiek verdwijnt en niet-gekozen personen de zaken in eigen hand proberen te nemen: er ontstaat een door en door gemoraliseerde, van haat vervulde en uiterst gepolariseerde maatschappij. In plaats van constructieve compromissen floreert een onbarmhartige vernietigingsdrift. Daar zijn wij tweeën toch het beste voorbeeld van? Het scheelde maar weinig of we waren elkaar kwijtgeraakt, omdat we elkaar niet meer als mens konden zien, maar enkel nog als buitspreekpop voor bepaalde politieke houdingen. Ik moet er niet aan denken dat dat wat gebeurd!” (260)

Hier is treffend gezegd wat mijn moeite is met politiek. Omdat macht in dat domein een belangrijke drijfveer is, is luisteren naar een ander, met een afwijkende levenshouding of ideologie, geen prioriteit. Hij moet of gewonnen worden voor jouw zaak of overwonnen met een groter aantal stemmen. In de politiek moet iemand schikken, in elk geval tot aan de volgende verkiezingen. Maar de mens leeft pas op bij luisteren en meeleven in relaties van trouw. Het ideale gemeenschapsleven verloopt via liefde, omdat je elkaar kent en waardeert. Dan wil je ook wel schikkend als dat nodig is. Omdat je samen een verbond sluit je tegen het kwaad, en voor de liefde. Vriendschap is geen politiek en dat mag het ook niet worden. Politiek kan vriendschap bederven.

Het gaat uiteindelijk mis in de roman. Wie Juli Zeh al langer volgt, kijkt niet vreemd op. Het eindigt dramatisch als beide werelden clashen. De roman zit bovenop de actuele polarisatie die, net als in Nederland, ook bij de oosterburen om zich heen grijpt. Soms lach je je gek om de staaltjes verbaal geweld. Soms leg je bedrukt het boek weg. En op m’n beste momenten neem ik mij voor om te investeren in echte dialogen.
In november 2023 moeten we weer naar de stembus. Want het kabinet is gevallen, een kwalijk doorzichtige actie van de liberale premier. Politiek is een laag bedrijf. Maar zonder dat lage bedrijf zijn we verder van huis. Dan zitten wij te bekvechten als familieleden en vrienden en creëren wij of ontmoeten wij vijanden die wij gaan bestrijden. Ik heb de laatste paar verkiezingen overgeslagen. Misschien moet ik straks toch maar een biljet aanpakken. Als is het maar voor blanco. Politiek, we kunnen niet zonder.


Naar aanleiding van: Juli Zeh en Simon Urban, Tussen werelden. Amsterdam: Ambo Anthos, 2023 Vertaling uit het Duits door Annemarie Vlaming. Oorspronkelijke titel: Zwischen Welten, uitgegeven bij Leuchterhand Literaturverlag, München, 2022

Klik hier voor het imdb dossier van The Edge of Democracy.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *