Veertig jaar oud, traumachirurg, werkt en woont in Schotland. Sophia heeft zich aangemeld voor een eenmalig consult bij psychiater dr. Irvin Yalom (1931) via Zoom. Haar ouders kwamen om bij een auto-ongeluk in Zuid-Afrika. Nu voelt ze zich helemaal alleen op de wereld. Vrienden heeft ze nauwelijks, en relaties met mannen lopen dood na een paar dates. Terwijl Yalom probeert te achterhalen waar het mis gaat, merkt hij iets op. Er ontstaat afstand tussen hen tijdens het gesprek. Voor hem een teken om over te schakelen. “‘Sophia’, begon ik, ‘ik wil je iets vragen. Hoe vind je het gesprek tussen ons gaan?'” (44)
Op dit punt hield ik even mijn adem in. Het zijn dit soort momenten die Het uur van het hart zo bijzonder maken. Dr. Yalom beschrijft hoe hij in eenmalige gesprekken – een uur, niet meer, geen vervolg – razendsnel naar het hier-en-nu durft te gaan. Zelf doe ik dat zelden, ook niet als ik een reeks gesprekken met mensen voer. Uit deze gespreksverslagen blijkt hoe Yalom de concrete ontmoeting ziet als sociale microkosmos: wat er tussen hem en zijn cliënt gebeurt, gebeurt ook in de echte wereld.
Sophia kijkt angstig en verbaasd. “Ik denk,” schrijft Yalom, “dat dit komt omdat we vrijwel nooit echt eerlijke feedback van anderen krijgen.” (45) Reacties zijn altijd gekleurd door de aard van de relatie – geliefden, collega’s, statusverschillen. “Oprechte eerlijkheid is een van de sterkste dingen die een therapeut kan geven.”
Een schat aan inzichten
Dit is slechts één voorbeeld van de leerzame punten in dit boek. Yalom besteedt aandacht aan het indirecte geheugen en intuïtie, aan de bijzondere stap om een hulpvrager jóúw te laten bevragen, en – daar nog voor – aan zelfonthulling als waardevol element in de helpende relatie. Ik herken vrijwel alles uit de pastorale praktijk en voel me uitgedaagd om het toe te passen.
Dit alles staat in het teken van Yaloms kernboodschap: de relatie is de remedie. “Daarmee wil ik zeggen dat de ontwikkeling die een patiënt doormaakt vooral voortkomt uit de hechte, veilige relatie met zijn of haar therapeut en veel minder het gevolg is van een specifieke interventie, diagnose of medicatie.” (187) Het verlangen naar persoonlijk contact blijkt een belangrijk motief voor mensen om hulp te zoeken. Dat heeft Yalom in zestig jaar als therapeut wel geleerd. Zoon Benjamin schrijft in het nawoord: “Naar blijkt is dit niet louter zijn persoonlijke mening, maar wordt dit belangrijke idee inmiddels krachtig ondersteund door de resultaten uit tientallen jaren aan onderzoek.” (265)
De paradox van verbinding
Mensen hunkeren naar warmere, betere relaties. Om die te bereiken moet je bereid zijn jezelf open te stellen. Je bloot te geven. En dat is nu juist wat het moeilijk maakt: kwetsbaarheid voelt niet veilig.
In zijn uur-sessies wilde Yalom bereiken dat mensen in korte tijd echte verbinding gingen ervaren – als opstap naar verdere hulp door anderen, op zijn aanbeveling. Het boek is een prachtig en leerzaam verslag van die gesprekken. Dat hij door zijn leeftijd soms last heeft van een gebrekkig geheugen, wordt onderdeel van het verhaal. Net als het verlies van zijn vrouw. Hij ontsluit zich voor de mensen die zijn hulp inroepen.
Opvallend: het zijn vaak therapeuten en psychologen zelf die zich bij hem melden. Actief om anderen te helpen, toch niet tevreden met hun eigen leven. De eenmalige sessies zijn leerverhalen, geen blauwdruk voor therapie in het algemeen. Zo heb ik het ook gelezen: welke strategieën past de zo ervaren Irvin Yalom toe en hoe zou dat kunnen werken in pastorale gesprekken?
Het hier-en-nu als spiegel
Een voorbeeld uit mijn eigen praktijk. Ik sprak eens een vrouw die bang was dat haar man haar zou verlaten. Uit haar verhaal kreeg ik de indruk dat het echt zou gebeuren. Een van zijn klachten was dat zij soms niet ophield en met stemverheffing op hem bleef inpraten. Over wat er beter moest en dat hij het huwelijk niet mocht opblazen. We hadden het ruim en intens onderzocht, toen begon ze opnieuw – heftig, geëmotioneerd. “Weet je wat er nu gebeurt?” vroeg ik. “Ik denk: ik wil hier weg. Ik voel: kan ik naar buiten?” Ze trok bleek weg. “Sorry, sorry,” zei ze geschrokken, “ik wilde je niet wegjagen.” Ik maakte haar duidelijk dat haar man waarschijnlijk hetzelfde voelde bij haar gedrag.
Yalom doet precies hetzelfde bij Sophia. Ze reageert dat ze verwarring en enige irritatie voelt bij de manier waarop hij met haar spreekt. “En nu vermoed ik,” antwoordt Yalom, “dat wat hier in ons gesprek gebeurt sterk overeenkomt met wat er tussen jou en de anderen gebeurt.” (46) Dat is de opening in het gesprek. Sophia realiseert zich dat ze zich niet snel blootgeeft. Dat is ze niet gewend en ze voelt zich er niet prettig bij.
Nooit te oud om te leren
Het uur van het hart is een boek dat ik zal herlezen. Je bent nooit te oud om te leren – dat laat de geleerde en gelouterde Yalom indringend zien. Een voorbeeld om te volgen.
Naar aanleiding van: Irvin D. Yalom en Benjamin Yalom, Het uur van het hart: Echt contact in een vluchtige tijd. Amsterdam: Balans 2025. Uit het Engels vertaald door Anne-Marie Vervelde en René van Veen. Oorspronkelijke titel Hour of the Heart, uitgegeven door Harper/Collins, verschenen in 2024. Naast publicaties in het veld van de psychiatrie schreef dr. Irvin Yalom ook verschillende bestsellers: Nietzsches tranen, De Schopenhauer-kuur en Het raadsel Spinoza.
